रायगड लोकधारा वृत्तसेवा :
पत्रकार कैलासराजे घरत / खारपाडा पेण :
‘पाय दिन’ इतिहास ( ‘π’ ):- १४ मार्च १९८८ गणित म्हंटलं की अनेकांच्या कपाळावर आठ्या येतात, पण याच गणितात काही अशा संकल्पना आहेत ज्या संपूर्ण विश्वाचे रहस्य उलगडतात. अशीच एक संकल्पना म्हणजे ‘π’ (पाय). दरवर्षी १४ मार्च हा दिवस जगभरात ‘पाय दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. १. पाय (π) म्हणजे नक्की काय?
गणितामध्ये ‘पाय’ ही एक स्थिरांक (Constant) संख्या आहे. कोणत्याही वर्तुळाचा परिघ (Circumference) आणि त्याचा व्यास (Diameter) यांचे गुणोत्तर म्हणजे ‘पाय’.
हे गुणोत्तर नेहमी स्थिर असते. याची अंदाजे किंमत ३.१४ किंवा २२/७ अशी घेतली जाते. मात्र, पाय ही एक ‘अपरिमेय संख्या’ (Irrational Number) आहे, याचा अर्थ दशांश चिन्हानंतर तिचे अंक कधीच संपत नाहीत आणि त्यांची पुनरावृत्तीही होत नाही. २. १४ मार्च हाच दिवस का?
पाय दिनाची तारीख निवडण्यामागे एक खास कारण आहे. पायची किंमत ३.१४ पासून सुरू होते. अमेरिकन पद्धतीत तारीख लिहिताना महिना आधी आणि दिवस नंतर लिहितात. त्यानुसार ३ रा महिना (मार्च) आणि १४ तारीख म्हणजेच ३/१४
इतकेच नाही तर, पायची अधिक अचूक किंमत ३.१४१५९… अशी आहे. त्यामुळे अनेक गणितप्रेमी हा दिवस दुपारी १ वाजून ५९ मिनिटांनी साजरा करतात! ३. पाय दिनाचा इतिहास:-
पाय दिन साजरा करण्याची सुरुवात १९८८ मध्ये सॅन फ्रान्सिस्को येथील ‘एक्सप्लोरेटोरियम’ (Exploratorium) या विज्ञान संग्रहालयात भौतिकशास्त्रज्ञ लॅरी शॉ (Larry Shaw) यांनी केली होती. २००९ मध्ये अमेरिकन संसदेने या दिवसाला अधिकृत मान्यता दिली.४. विज्ञानातील महत्त्व आणि योगायोगपाय हा केवळ भूमितीपुरता मर्यादित नाही. अंतराळ विज्ञान (NASA), बांधकाम शास्त्र, इंजिनिअरिंग आणि अगदी क्वांटम फिजिक्समध्येही याचा वापर होतो. या दिवसाशी संबंधित दोन मोठे वैज्ञानिक योगायोग म्हणजे:
पाय दिन हा केवळ आकड्यांचा खेळ नाही, तर तो आपल्या दैनंदिन जीवनात आणि निसर्गात दडलेल्या गणिताचा सन्मान करण्याचा दिवस आहे. चाकापासून ते उपग्रहांच्या कक्षेपर्यंत, प्रत्येक वर्तुळाकार गोष्टीत ‘पाय’ सामावलेला आहे.
